Pert Olan Bir Aracın Değeri Nasıl Hesaplanır? Kültürler, Piyasalar ve Gerçek Değer Üzerine
Pert Olan Bir Aracın Değeri Nasıl Hesaplanır?
Bir aracın kazadan sonra “pert” olduğunu öğrenmek, çoğu araç sahibi için sadece teknik veya sigortacılık meselesi değildir. Bir anda insanın aklına aynı sorular üşüşür: “Benim aracım şimdi gerçekten ne kadar ediyor?”, “Sigorta şirketinin verdiği rakam doğru mu?”, “Aynı modelin internetteki ilanları neden birbirinden bu kadar farklı?”, “Aracı alıp yaptırsam mı, yoksa tamamen vazgeçmek mi daha mantıklı?”
Ben bu konuyu değerlendirirken tek bir rakama bakmanın ciddi bir hata olduğunu düşünüyorum. Çünkü pert olmuş bir aracın değeri, aracın kazadan önceki piyasa değeriyle kazadan sonraki hurda veya hasarlı araç değerinin aynı şey olduğu varsayımına dayanamaz. Üstelik Türkiye'de kullanılan yöntemlerle İngiltere, ABD veya Japonya gibi ülkelerdeki uygulamalar arasında da önemli farklar bulunuyor.
Konunun en önemli noktası şu: Pert aracın değeri hesaplanırken “araba kaç para?” sorusundan önce “hangi değer hesaplanıyor?” sorusunu sormak gerekir.
Önce “Pert” Kavramını Doğru Anlamak Gerekiyor
Günlük konuşmada “pert” kelimesi oldukça geniş kullanılıyor. Oysa sigortacılık açısından tam hasar, ağır hasar, onarılabilir hasar ve ekonomik olarak onarılması anlamsız hale gelen hasar birbirinden ayrılabiliyor.
Türkiye'de 2025 yılında yapılan düzenlemelerle motorlu araç sigortalarında tam ve ağır hasar tespitine ilişkin kriterler yeniden belirlenmiş durumda. SEDDK'nın açıklamasına göre hasar tutarının aracın rayiç değerini aşması ve aracın onarım kabul etmez durumda olması “tam hasar” kapsamında değerlendiriliyor. Ağır hasarda ise hasar tutarının rayiç değerin yüzde 60'ını aşması veya mevzuatta belirlenen kritik parçaların zarar görmesi gibi kriterler dikkate alınıyor. Ayrıca tam veya ağır hasar tespitinin ruhsatlı sigorta eksperi tarafından yapılması zorunlu hale getirildi.
Burada önemli bir ayrım var: Bir aracın onarım maliyetinin yüksek olması ile aracın piyasa değerinin yüksek olması aynı şey değildir.
Örneğin hasar öncesinde 1 milyon TL piyasa değerine sahip bir otomobil düşünelim. Onarım masrafı 700 bin TL olabilir. Fakat aynı araç için 1 milyon 150 bin TL'lik piyasa rayici kabul ediliyorsa değerlendirme farklılaşabilir. Üstelik onarım maliyetinin yanında aracın güvenli biçimde eski haline getirilebilip getirilemeyeceği de önemlidir.
Dolayısıyla “hasar bedeli 800 bin TL, o halde araç 800 bin TL eder” şeklindeki hesap çoğu durumda doğru değildir.
Pert Araç Değerinin Temelinde Rayiç Değer Var
Türkiye'de pert araç değerlendirmesinin merkezindeki kavramlardan biri rayiç değerdir. Basitçe anlatırsak rayiç değer, aracın hasar gerçekleştiği tarihteki makul piyasa değeridir.
Burada araç yaşı, model yılı, motor ve donanım seviyesi, kilometre, geçmiş hasarlar, kullanım şekli, bölgesel piyasa koşulları ve benzer araçların satış fiyatları önem kazanır.
Türkiye Sigorta Birliği'nin Kasko Değer Listesi bu noktada önemli bir referanstır. Ancak TSB'nin kendi açıklamasında da özellikle belirtiliyor: Kasko Değer Listesi ikinci el araçlarda kilometre, hasar geçmişi ve kozmetik durum gibi farklılıkları ayrı ayrı göstermediği için aynı model ve model yılı için ortalama değer kullanılabilir. Listenin oluşturulmasında ikinci el ilan siteleri, üretici ve ithalatçı bilgileri, galeriler, yayınlar ve alıcı-satıcı tarafından sunulan belgeler gibi çeşitli kaynaklardan yararlanılıyor.
Bu nedenle Kasko Değer Listesi'ndeki rakamı “aracın kesin satış fiyatı” olarak görmek doğru olmaz.
Örneğin:
- 2022 model bir otomobil,
- 40 bin kilometrede,
- tek sahipli,
- değişensiz,
- bakımlı ve yüksek donanımlıysa
aynı modelin:
- 150 bin kilometrede,
- birkaç parçası değişmiş,
- çok sayıda lokal boyası bulunan,
- ticari geçmişi olan
başka bir örneğinden daha yüksek piyasa değerine sahip olabilir.
Bu nedenle pert hesabında emsal araç seçimi son derece önemlidir.
Emsal Araçlara Bakarken En Büyük Hata: İlan Fiyatını Satış Fiyatı Sanmak
İnternette aynı araç için 1 milyon TL, 1 milyon 100 bin TL ve 1 milyon 250 bin TL gibi fiyatlar görebiliriz. Bunların tamamını ortalamaya alıp “aracın değeri 1 milyon 116 bin TL” demek kulağa matematiksel olarak doğru gelse de ekonomik açıdan yanıltıcı olabilir.
Çünkü ilan fiyatı ile gerçekleşen satış fiyatı arasında pazarlık payı bulunabilir.
Ayrıca bazı ilanlar piyasayı temsil etmeyebilir. Çok düşük fiyatlı araçların ciddi mekanik veya hukuki sorunları olabilir. Çok yüksek fiyatlı araçların ise uzun süre satılamayan, piyasa beklentisinin üzerinde fiyatlandırılmış ilanlar olması mümkündür.
Benim değerlendirme yaklaşımımda bu yüzden tek bir ilana değil, aynı model, aynı motor, benzer donanım, yakın kilometre ve mümkün olduğunca benzer geçmişe sahip çok sayıda emsale bakmak daha sağlıklı.
Burada okuyucu olarak kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor:
“Ben bu aracı bugün gerçekten satmaya çalışsaydım, kaç TL'lik bir fiyatla piyasaya çıkar ve ne kadar sürede satabilirdim?”
Bu soru, “İnternette en yüksek ilan kaç TL?” sorusundan çok daha değerlidir.
Hasar Sonrası Değer Nasıl Düşüyor?
Pert araç söz konusu olduğunda ikinci bir değer ortaya çıkar: hasarlı aracın kendisinin ekonomik değeri.
Örneğin hasar öncesi rayiç değer 1.000.000 TL olan bir otomobilin ciddi kazadan sonra sağlam haliyle aynı değerde olması beklenemez. Aracın motoru sağlam kalmış olabilir, bazı parçaları kullanılabilir olabilir, hatta yeniden onarılması teknik olarak mümkün olabilir. Fakat artık alıcı açısından risk vardır.
Bu riskin içine:
- geçmiş hasarın niteliği,
- şasi ve taşıyıcı yapıdaki hasar,
- hava yastıkları,
- elektronik sistemler,
- motor ve şanzıman durumu,
- onarım kalitesi,
- gelecekteki satış zorluğu,
- sigorta ve kasko sorunları,
- hasar kaydının piyasa algısı
gibi unsurlar girer.
Dolayısıyla pert aracın hasar sonrası değeri, hasar öncesi rayiçten çok daha farklı bir piyasa mantığıyla oluşur.
Örneğin hasar öncesi değeri 1 milyon TL olan bir aracın hasarlı halde 400 bin TL teklif alması, aracın “600 bin TL değer kaybettiği” anlamına doğrudan gelmez. 400 bin TL, hasarlı aracın mevcut haliyle alıcıya sağlayacağı ekonomik fırsatın karşılığı olabilir. Onarım maliyeti, parça riski, işçilik ve gelecekteki satış belirsizliği de alıcının teklifini aşağı çekebilir.
Sigorta Şirketi Neden Benim Hesabımdan Farklı Bir Rakam Çıkarıyor?
Kasko poliçelerinde kullanılan yöntem, sıradan ikinci el satış hesabından farklı olabilir. SEDDK'nin Kara Araçları Kasko Sigortası Genel Şartları kapsamında rayiç değer, hasar tarihindeki değer üzerinden ele alınıyor ve poliçede rayiç değerin belirlenmesinde kullanılacak referans veya yöntem hakkında bilgi bulunması gerekiyor.
Bu nedenle araç sahibi açısından ilk yapılması gerekenlerden biri poliçeye bakmaktır.
Çünkü iki farklı sigorta sözleşmesinde aynı otomobil için kullanılan referanslar aynı olmayabilir.
Ayrıca eksper raporu da önemlidir. 2022 tarihli ilgili düzenlemede piyasa rayici, TSB Kasko Araç Değer Listesi ve Sigorta Eksperleri İcra Komitesi Piyasa Değer Listesi gibi referanslar üzerinden ele alınabilmekte; listelerde araç bulunmuyorsa eksper tarafından araç değeri araştırması yapılması öngörülmektedir.
Burada tüketicinin “sigorta şirketi ne diyorsa doğrudur” düşüncesine kapılmaması gerektiğini düşünüyorum. Aynı şekilde “ben internette şu fiyatı gördüm, kesin değer budur” demek de doğru değil.
En sağlıklı yaklaşım; poliçe + eksper raporu + resmi değer listeleri + gerçekçi emsaller + aracın özel durumu birlikte değerlendirilerek sonuca ulaşılmasıdır.
Türkiye'deki Sistem ile İngiltere ve ABD Arasındaki Farklar
Pert araç meselesinin kültürler ve toplumlar açısından ilginç taraflarından biri, aynı ekonomik problemin farklı ülkelerde farklı kurumlar ve kavramlarla çözülmesidir.
İngiltere'de “write-off” sistemi bunun güzel bir örneği. GOV.UK, sigorta şirketinin araç pert olduğunda onarım maliyeti yerine aracın mevcut değerini ödeyebildiğini belirtiyor. Ayrıca araçlar A, B, N ve S gibi kategorilere ayrılıyor. A ve B kategorileri kullanılamayacak kadar ağır hasarlı araçları, N ve S ise belirli koşullarda onarılıp yeniden kullanılabilecek araçları ifade ediyor. S kategorisi yapısal hasar, N ise yapısal olmayan hasar bakımından ayrıştırılıyor.
Bu sistem bize önemli bir şey gösteriyor: “Pert” kavramı dünyanın her yerinde aynı anlama gelmiyor.
Pert Olan Bir Aracın Değeri Nasıl Hesaplanır?
Bir aracın kazadan sonra “pert” olduğunu öğrenmek, çoğu araç sahibi için sadece teknik veya sigortacılık meselesi değildir. Bir anda insanın aklına aynı sorular üşüşür: “Benim aracım şimdi gerçekten ne kadar ediyor?”, “Sigorta şirketinin verdiği rakam doğru mu?”, “Aynı modelin internetteki ilanları neden birbirinden bu kadar farklı?”, “Aracı alıp yaptırsam mı, yoksa tamamen vazgeçmek mi daha mantıklı?”
Ben bu konuyu değerlendirirken tek bir rakama bakmanın ciddi bir hata olduğunu düşünüyorum. Çünkü pert olmuş bir aracın değeri, aracın kazadan önceki piyasa değeriyle kazadan sonraki hurda veya hasarlı araç değerinin aynı şey olduğu varsayımına dayanamaz. Üstelik Türkiye'de kullanılan yöntemlerle İngiltere, ABD veya Japonya gibi ülkelerdeki uygulamalar arasında da önemli farklar bulunuyor.
Konunun en önemli noktası şu: Pert aracın değeri hesaplanırken “araba kaç para?” sorusundan önce “hangi değer hesaplanıyor?” sorusunu sormak gerekir.
Önce “Pert” Kavramını Doğru Anlamak Gerekiyor
Günlük konuşmada “pert” kelimesi oldukça geniş kullanılıyor. Oysa sigortacılık açısından tam hasar, ağır hasar, onarılabilir hasar ve ekonomik olarak onarılması anlamsız hale gelen hasar birbirinden ayrılabiliyor.
Türkiye'de 2025 yılında yapılan düzenlemelerle motorlu araç sigortalarında tam ve ağır hasar tespitine ilişkin kriterler yeniden belirlenmiş durumda. SEDDK'nın açıklamasına göre hasar tutarının aracın rayiç değerini aşması ve aracın onarım kabul etmez durumda olması “tam hasar” kapsamında değerlendiriliyor. Ağır hasarda ise hasar tutarının rayiç değerin yüzde 60'ını aşması veya mevzuatta belirlenen kritik parçaların zarar görmesi gibi kriterler dikkate alınıyor. Ayrıca tam veya ağır hasar tespitinin ruhsatlı sigorta eksperi tarafından yapılması zorunlu hale getirildi.
Burada önemli bir ayrım var: Bir aracın onarım maliyetinin yüksek olması ile aracın piyasa değerinin yüksek olması aynı şey değildir.
Örneğin hasar öncesinde 1 milyon TL piyasa değerine sahip bir otomobil düşünelim. Onarım masrafı 700 bin TL olabilir. Fakat aynı araç için 1 milyon 150 bin TL'lik piyasa rayici kabul ediliyorsa değerlendirme farklılaşabilir. Üstelik onarım maliyetinin yanında aracın güvenli biçimde eski haline getirilebilip getirilemeyeceği de önemlidir.
Dolayısıyla “hasar bedeli 800 bin TL, o halde araç 800 bin TL eder” şeklindeki hesap çoğu durumda doğru değildir.
Pert Araç Değerinin Temelinde Rayiç Değer Var
Türkiye'de pert araç değerlendirmesinin merkezindeki kavramlardan biri rayiç değerdir. Basitçe anlatırsak rayiç değer, aracın hasar gerçekleştiği tarihteki makul piyasa değeridir.
Burada araç yaşı, model yılı, motor ve donanım seviyesi, kilometre, geçmiş hasarlar, kullanım şekli, bölgesel piyasa koşulları ve benzer araçların satış fiyatları önem kazanır.
Türkiye Sigorta Birliği'nin Kasko Değer Listesi bu noktada önemli bir referanstır. Ancak TSB'nin kendi açıklamasında da özellikle belirtiliyor: Kasko Değer Listesi ikinci el araçlarda kilometre, hasar geçmişi ve kozmetik durum gibi farklılıkları ayrı ayrı göstermediği için aynı model ve model yılı için ortalama değer kullanılabilir. Listenin oluşturulmasında ikinci el ilan siteleri, üretici ve ithalatçı bilgileri, galeriler, yayınlar ve alıcı-satıcı tarafından sunulan belgeler gibi çeşitli kaynaklardan yararlanılıyor.
Bu nedenle Kasko Değer Listesi'ndeki rakamı “aracın kesin satış fiyatı” olarak görmek doğru olmaz.
Örneğin:
- 2022 model bir otomobil,
- 40 bin kilometrede,
- tek sahipli,
- değişensiz,
- bakımlı ve yüksek donanımlıysa
aynı modelin:
- 150 bin kilometrede,
- birkaç parçası değişmiş,
- çok sayıda lokal boyası bulunan,
- ticari geçmişi olan
başka bir örneğinden daha yüksek piyasa değerine sahip olabilir.
Bu nedenle pert hesabında emsal araç seçimi son derece önemlidir.
Emsal Araçlara Bakarken En Büyük Hata: İlan Fiyatını Satış Fiyatı Sanmak
İnternette aynı araç için 1 milyon TL, 1 milyon 100 bin TL ve 1 milyon 250 bin TL gibi fiyatlar görebiliriz. Bunların tamamını ortalamaya alıp “aracın değeri 1 milyon 116 bin TL” demek kulağa matematiksel olarak doğru gelse de ekonomik açıdan yanıltıcı olabilir.
Çünkü ilan fiyatı ile gerçekleşen satış fiyatı arasında pazarlık payı bulunabilir.
Ayrıca bazı ilanlar piyasayı temsil etmeyebilir. Çok düşük fiyatlı araçların ciddi mekanik veya hukuki sorunları olabilir. Çok yüksek fiyatlı araçların ise uzun süre satılamayan, piyasa beklentisinin üzerinde fiyatlandırılmış ilanlar olması mümkündür.
Benim değerlendirme yaklaşımımda bu yüzden tek bir ilana değil, aynı model, aynı motor, benzer donanım, yakın kilometre ve mümkün olduğunca benzer geçmişe sahip çok sayıda emsale bakmak daha sağlıklı.
Burada okuyucu olarak kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor:
“Ben bu aracı bugün gerçekten satmaya çalışsaydım, kaç TL'lik bir fiyatla piyasaya çıkar ve ne kadar sürede satabilirdim?”
Bu soru, “İnternette en yüksek ilan kaç TL?” sorusundan çok daha değerlidir.
Hasar Sonrası Değer Nasıl Düşüyor?
Pert araç söz konusu olduğunda ikinci bir değer ortaya çıkar: hasarlı aracın kendisinin ekonomik değeri.
Örneğin hasar öncesi rayiç değer 1.000.000 TL olan bir otomobilin ciddi kazadan sonra sağlam haliyle aynı değerde olması beklenemez. Aracın motoru sağlam kalmış olabilir, bazı parçaları kullanılabilir olabilir, hatta yeniden onarılması teknik olarak mümkün olabilir. Fakat artık alıcı açısından risk vardır.
Bu riskin içine:
- geçmiş hasarın niteliği,
- şasi ve taşıyıcı yapıdaki hasar,
- hava yastıkları,
- elektronik sistemler,
- motor ve şanzıman durumu,
- onarım kalitesi,
- gelecekteki satış zorluğu,
- sigorta ve kasko sorunları,
- hasar kaydının piyasa algısı
gibi unsurlar girer.
Dolayısıyla pert aracın hasar sonrası değeri, hasar öncesi rayiçten çok daha farklı bir piyasa mantığıyla oluşur.
Örneğin hasar öncesi değeri 1 milyon TL olan bir aracın hasarlı halde 400 bin TL teklif alması, aracın “600 bin TL değer kaybettiği” anlamına doğrudan gelmez. 400 bin TL, hasarlı aracın mevcut haliyle alıcıya sağlayacağı ekonomik fırsatın karşılığı olabilir. Onarım maliyeti, parça riski, işçilik ve gelecekteki satış belirsizliği de alıcının teklifini aşağı çekebilir.
Sigorta Şirketi Neden Benim Hesabımdan Farklı Bir Rakam Çıkarıyor?
Kasko poliçelerinde kullanılan yöntem, sıradan ikinci el satış hesabından farklı olabilir. SEDDK'nin Kara Araçları Kasko Sigortası Genel Şartları kapsamında rayiç değer, hasar tarihindeki değer üzerinden ele alınıyor ve poliçede rayiç değerin belirlenmesinde kullanılacak referans veya yöntem hakkında bilgi bulunması gerekiyor.
Bu nedenle araç sahibi açısından ilk yapılması gerekenlerden biri poliçeye bakmaktır.
Çünkü iki farklı sigorta sözleşmesinde aynı otomobil için kullanılan referanslar aynı olmayabilir.
Ayrıca eksper raporu da önemlidir. 2022 tarihli ilgili düzenlemede piyasa rayici, TSB Kasko Araç Değer Listesi ve Sigorta Eksperleri İcra Komitesi Piyasa Değer Listesi gibi referanslar üzerinden ele alınabilmekte; listelerde araç bulunmuyorsa eksper tarafından araç değeri araştırması yapılması öngörülmektedir.
Burada tüketicinin “sigorta şirketi ne diyorsa doğrudur” düşüncesine kapılmaması gerektiğini düşünüyorum. Aynı şekilde “ben internette şu fiyatı gördüm, kesin değer budur” demek de doğru değil.
En sağlıklı yaklaşım; poliçe + eksper raporu + resmi değer listeleri + gerçekçi emsaller + aracın özel durumu birlikte değerlendirilerek sonuca ulaşılmasıdır.
Türkiye'deki Sistem ile İngiltere ve ABD Arasındaki Farklar
Pert araç meselesinin kültürler ve toplumlar açısından ilginç taraflarından biri, aynı ekonomik problemin farklı ülkelerde farklı kurumlar ve kavramlarla çözülmesidir.
İngiltere'de “write-off” sistemi bunun güzel bir örneği. GOV.UK, sigorta şirketinin araç pert olduğunda onarım maliyeti yerine aracın mevcut değerini ödeyebildiğini belirtiyor. Ayrıca araçlar A, B, N ve S gibi kategorilere ayrılıyor. A ve B kategorileri kullanılamayacak kadar ağır hasarlı araçları, N ve S ise belirli koşullarda onarılıp yeniden kullanılabilecek araçları ifade ediyor. S kategorisi yapısal hasar, N ise yapısal olmayan hasar bakımından ayrıştırılıyor.
Bu sistem bize önemli bir şey gösteriyor: “Pert” kavramı dünyanın her yerinde aynı anlama gelmiyor.