Selin
New member
Peygamberimiz Eliyle Nasıl Tesbih Çekerdi?
Peygamberimiz Eliyle Nasıl Tesbih Çekerdi? Parmaklarla Zikir Konusunda Rivayetler Ne Söylüyor?
Bu konu ilk bakışta çok basit görünüyor: Tesbih çekerken parmaklar nasıl kullanılmalı, hangi el tercih edilmeli, 33 defa zikir sayarken Peygamberimiz ﷺ nasıl yapıyordu? Fakat biraz araştırınca meselenin aslında sadece “hangi parmakla başlayacağım?” sorusundan ibaret olmadığı görülüyor. Çünkü elimizde doğrudan Hz. Peygamber’in zikir sayarken parmaklarını kullandığını anlatan hadisler var; buna karşılık parmakların hangi sırayla hareket ettirildiğini, başparmağın tam olarak nasıl kullanıldığını veya 33 sayısının parmak eklemlerinde hangi teknikle tamamlandığını ayrıntılı biçimde tarif eden sahih bir rivayet bulunmuyor.
Bu ayrım bence özellikle önemli. Dini bir uygulamayı sünnete uygun yapmaya çalışırken, hadisin gerçekten söylediği şey ile sonraki dönemlerde ortaya çıkmış uygulama biçimlerini birbirinden ayırmak gerekiyor.
Temel cevap: Peygamberimiz tesbihi eliyle, özellikle parmakları kullanarak sayıyordu
Konuyla ilgili en açık rivayetlerden biri Abdullah b. Amr’dan geliyor. Abdullah b. Amr şöyle aktarıyor:
“Resûlullah’ı tesbihi eliyle sayarken gördüm.”
Bu rivayet Tirmizî, 3486 numarada yer alıyor. İmam Tirmizî bu tarik için hadisin “hasen garîb” olduğunu belirtiyor. Hadisin farklı değerlendirmelerinde sahih kabul eden muhaddisler de bulunuyor.
Daha da önemlisi, Ebû Dâvûd’daki başka bir rivayette Abdullah b. Amr’ın anlatımında “sağ eliyle” ifadesi yer alıyor. Sünen Ebû Dâvûd 1502 numaralı rivayette Peygamberimizin parmaklarıyla tesbih saydığı aktarılıyor; metnin bir varyantında “sağ eliyle” ifadesi bulunuyor.
Buradan çıkarılabilecek en güvenli sonuç şu:
Peygamberimiz zikirleri sayarken parmaklarını kullanmıştır. Sağ elle saymayı tercih ettiğini gösteren bir rivayet de vardır.
Fakat burada “mutlaka şu parmakla başlayıp şu ekleme basardı” şeklinde kesin bir yöntem tarif etmek doğru olmaz. Hadis kaynakları bize bunu ayrıntılı bir kullanım kılavuzu halinde vermiyor.
Peki neden özellikle parmaklar?
Bu sorunun cevabı da hadislerde oldukça dikkat çekici şekilde karşımıza çıkıyor.
Yüsayre bint Yâsir’den gelen rivayette Peygamberimizin kadın sahabilere Allah’ı zikretmelerini ve bunu parmaklarla saymalarını söylediği aktarılıyor. Rivayetin gerekçesi de şöyle açıklanıyor: Parmakların kıyamet gününde sorgulanacağı ve konuşturulacağı belirtiliyor.
Bu hadis Sünen Ebû Dâvûd 1501 numarada yer alıyor ve Elbânî tarafından “hasen” olarak değerlendirilmiş.
Burada bence üzerinde düşünülmesi gereken çok güzel bir nokta var: Parmak, yalnızca mekanik bir “sayaç” değildir. Zikir sırasında insanın kendi bedenini de ibadetin bir parçası haline getirir.
Modern dünyada telefon ekranına bakıp “33” sayısını tamamlamak çok kolay. Dijital sayaçta yanlışlıkla bir tuşa basmadığınız sürece sistem sizin için sayar. Parmakla saymak ise daha bedensel ve daha bilinçli bir deneyimdir. Her tekrarın fiziksel bir karşılığı vardır.
Bu durum ibadetin psikolojik boyutuyla da ilişkilendirilebilir. İnsan davranışlarında fiziksel bir hareketin zihinsel dikkati destekleyebildiği bilinen bir olgudur. Buradan “parmakla zikir kesin olarak şu psikolojik sonucu doğurur” gibi dinî bir hüküm çıkarmak doğru olmaz; fakat beden hareketi ile dikkat arasında genel bir ilişki olduğunu söylemek mümkündür.
33 defa tesbih çekerken parmaklar nasıl kullanılmalı?
İşte en fazla karıştırılan noktalardan biri burası.
Bugün bazı kişiler 33 sayısını tamamlamak için parmak eklemlerini tek tek kullanıyor. Örneğin dört parmağın bölümlerini sırayla saymak, başparmakla farklı noktaları takip etmek veya parmakları kapatıp açmak gibi çeşitli yöntemler görüyoruz.
Ancak bunların hepsini “Peygamberimizin kesin uyguladığı yöntem” şeklinde sunmak için yeterli hadis delili yoktur.
Hadiste geçen ifade, esas olarak parmaklarla saymayı ortaya koyuyor. Yani sünnetin açık kısmı parmakların zikir sayımında kullanılmasıdır. Parmakların eklemlerinin hangi sırayla kullanılacağı ise hadislerde ayrıntılı biçimde tarif edilmemiştir.
Bu nedenle pratik olarak şu yöntemlerden biri kullanılabilir:
- Her “Sübhânallah” dediğinizde bir parmak hareketi yapmak,
- Parmak uçlarını kullanarak tekrarları takip etmek,
- 33 sayısını tamamlamak için belirlediğiniz basit bir parmak düzeni oluşturmak,
- Sayı yükseldiğinde parmaklarla gruplandırma yapmak.
Burada amaç, parmak hareketini ibadetin önüne geçirmek değil; sayıyı unutmadan zikre devam etmektir.
Örneğin namazdan sonra 33 defa “Sübhânallah” denilecekse, kişinin parmaklarıyla üç ayrı 11'lik grup oluşturması pratik bir yöntem olabilir. Fakat “Peygamberimiz kesin olarak 11-11-11 şeklinde sayardı” demek başka bir iddia olur ve bunun için ayrıca delil gerekir.
Sağ el mi, sol el mi?
Bu konuda da biraz ölçülü olmak gerekiyor.
Ebû Dâvûd 1502'de Abdullah b. Amr'ın rivayetinin bir varyantında Peygamberimizin tesbihi “sağ eliyle” saydığı ifade ediliyor.
Bu yüzden sağ elle zikir saymak, sünnete uygunluk açısından güçlü bir tercih olarak görülüyor.
Fakat buradan “sol elle tesbih çeken kişi günah işlemiş olur” gibi bir sonuç çıkarılmamalıdır. Çünkü konuyla ilgili rivayetlerin lafızları arasında farklılıklar vardır ve fakihler de bu ayrıntıyı farklı şekillerde değerlendirmiştir. Bazı âlimler sağ eli daha faziletli görürken, parmaklarla saymanın kendisini asıl sünnet olarak ele alan yaklaşımlar da vardır.
Dolayısıyla sağ el kullanılabiliyorsa onu tercih etmek güzel bir uygulamadır. Fakat bir insanın sağlık, fiziksel engel, alışkanlık veya başka makul bir sebeple sol elini kullanması üzerinden insanları suçlamak, hadisin ortaya koyduğu temel amacı aşan bir yaklaşım olur.
Tesbih sadece “Sübhânallah” demek midir?
Günlük konuşmada “tesbih çekmek” dediğimizde çoğu zaman “Sübhânallah” ifadesini tekrar etmeyi kastediyoruz. Fakat hadislerde zikir sayımı daha geniş bir çerçevede ele alınıyor.
Mesela Tirmizî'de namazlardan sonra “Sübhânallah”, “Elhamdülillah” ve “Allahu ekber” şeklindeki zikirlerin onar defa söylenmesine ilişkin bir rivayet bulunuyor. Abdullah b. Amr, Resûlullah’ın bunları eliyle saydığını da aktarıyor. Rivayetin toplam hesabında dil ile 150, mizanda ise 1500 şeklinde bir ifade yer alıyor.
Buradaki matematik de aslında basit ama öğretici:
10 × 3 = 30.
Beş vakit namaz üzerinden düşünürsek:
30 × 5 = 150.
Yani her farz namazın ardından bu üç zikri onar defa söyleyen kişi, bir gün içinde toplam 150 tekrar yapmış olur.
Bu örnek bize şunu gösteriyor: Parmakla saymak, yalnızca “33'lük tesbih” uygulamasıyla sınırlı değildir. Peygamberimizin farklı zikirleri belirli sayılarla uyguladığı durumlarda da elini sayım aracı olarak kullandığı rivayet edilmiştir.
Peki namazdan sonra 33-33-34 şeklindeki uygulama nereden geliyor?
Burada başka bir meşhur rivayet devreye giriyor. Kâ'b b. Ucre'den nakledilen rivayette namazların ardından 33 defa tesbih, 33 defa tahmid ve 34 defa tekbirden söz ediliyor. Böylece toplam 100'e ulaşılıyor. Tirmizî'nin ilgili bölümünde bu uygulama yer alıyor.
Hesap şöyle:
33 + 33 + 34 = 100.
Burada dikkat edilmesi gereken şey, “100 defa zikir” ile “Peygamberimiz bunu parmak eklemlerinin şu noktalarına basarak yaptı” iddiasının aynı şey olmadığıdır.
Birincisi hadislerde sayı olarak desteklenebilir. İkincisi için ise ayrıca delil gerekir.
Bence forumlarda bu ayrımın yapılması çok faydalı olur. Çünkü bazen bir uygulamanın kendisi sahih bir sünnete dayanırken, uygulamanın ayrıntıları zaman içerisinde kültürel veya pratik yöntemlere dönüşebiliyor.
Tesbih taşı veya boncuk kullanmak sünnete aykırı mı?
Peygamberimiz Eliyle Nasıl Tesbih Çekerdi? Parmaklarla Zikir Konusunda Rivayetler Ne Söylüyor?
Bu konu ilk bakışta çok basit görünüyor: Tesbih çekerken parmaklar nasıl kullanılmalı, hangi el tercih edilmeli, 33 defa zikir sayarken Peygamberimiz ﷺ nasıl yapıyordu? Fakat biraz araştırınca meselenin aslında sadece “hangi parmakla başlayacağım?” sorusundan ibaret olmadığı görülüyor. Çünkü elimizde doğrudan Hz. Peygamber’in zikir sayarken parmaklarını kullandığını anlatan hadisler var; buna karşılık parmakların hangi sırayla hareket ettirildiğini, başparmağın tam olarak nasıl kullanıldığını veya 33 sayısının parmak eklemlerinde hangi teknikle tamamlandığını ayrıntılı biçimde tarif eden sahih bir rivayet bulunmuyor.
Bu ayrım bence özellikle önemli. Dini bir uygulamayı sünnete uygun yapmaya çalışırken, hadisin gerçekten söylediği şey ile sonraki dönemlerde ortaya çıkmış uygulama biçimlerini birbirinden ayırmak gerekiyor.
Temel cevap: Peygamberimiz tesbihi eliyle, özellikle parmakları kullanarak sayıyordu
Konuyla ilgili en açık rivayetlerden biri Abdullah b. Amr’dan geliyor. Abdullah b. Amr şöyle aktarıyor:
“Resûlullah’ı tesbihi eliyle sayarken gördüm.”
Bu rivayet Tirmizî, 3486 numarada yer alıyor. İmam Tirmizî bu tarik için hadisin “hasen garîb” olduğunu belirtiyor. Hadisin farklı değerlendirmelerinde sahih kabul eden muhaddisler de bulunuyor.
Daha da önemlisi, Ebû Dâvûd’daki başka bir rivayette Abdullah b. Amr’ın anlatımında “sağ eliyle” ifadesi yer alıyor. Sünen Ebû Dâvûd 1502 numaralı rivayette Peygamberimizin parmaklarıyla tesbih saydığı aktarılıyor; metnin bir varyantında “sağ eliyle” ifadesi bulunuyor.
Buradan çıkarılabilecek en güvenli sonuç şu:
Peygamberimiz zikirleri sayarken parmaklarını kullanmıştır. Sağ elle saymayı tercih ettiğini gösteren bir rivayet de vardır.
Fakat burada “mutlaka şu parmakla başlayıp şu ekleme basardı” şeklinde kesin bir yöntem tarif etmek doğru olmaz. Hadis kaynakları bize bunu ayrıntılı bir kullanım kılavuzu halinde vermiyor.
Peki neden özellikle parmaklar?
Bu sorunun cevabı da hadislerde oldukça dikkat çekici şekilde karşımıza çıkıyor.
Yüsayre bint Yâsir’den gelen rivayette Peygamberimizin kadın sahabilere Allah’ı zikretmelerini ve bunu parmaklarla saymalarını söylediği aktarılıyor. Rivayetin gerekçesi de şöyle açıklanıyor: Parmakların kıyamet gününde sorgulanacağı ve konuşturulacağı belirtiliyor.
Bu hadis Sünen Ebû Dâvûd 1501 numarada yer alıyor ve Elbânî tarafından “hasen” olarak değerlendirilmiş.
Burada bence üzerinde düşünülmesi gereken çok güzel bir nokta var: Parmak, yalnızca mekanik bir “sayaç” değildir. Zikir sırasında insanın kendi bedenini de ibadetin bir parçası haline getirir.
Modern dünyada telefon ekranına bakıp “33” sayısını tamamlamak çok kolay. Dijital sayaçta yanlışlıkla bir tuşa basmadığınız sürece sistem sizin için sayar. Parmakla saymak ise daha bedensel ve daha bilinçli bir deneyimdir. Her tekrarın fiziksel bir karşılığı vardır.
Bu durum ibadetin psikolojik boyutuyla da ilişkilendirilebilir. İnsan davranışlarında fiziksel bir hareketin zihinsel dikkati destekleyebildiği bilinen bir olgudur. Buradan “parmakla zikir kesin olarak şu psikolojik sonucu doğurur” gibi dinî bir hüküm çıkarmak doğru olmaz; fakat beden hareketi ile dikkat arasında genel bir ilişki olduğunu söylemek mümkündür.
33 defa tesbih çekerken parmaklar nasıl kullanılmalı?
İşte en fazla karıştırılan noktalardan biri burası.
Bugün bazı kişiler 33 sayısını tamamlamak için parmak eklemlerini tek tek kullanıyor. Örneğin dört parmağın bölümlerini sırayla saymak, başparmakla farklı noktaları takip etmek veya parmakları kapatıp açmak gibi çeşitli yöntemler görüyoruz.
Ancak bunların hepsini “Peygamberimizin kesin uyguladığı yöntem” şeklinde sunmak için yeterli hadis delili yoktur.
Hadiste geçen ifade, esas olarak parmaklarla saymayı ortaya koyuyor. Yani sünnetin açık kısmı parmakların zikir sayımında kullanılmasıdır. Parmakların eklemlerinin hangi sırayla kullanılacağı ise hadislerde ayrıntılı biçimde tarif edilmemiştir.
Bu nedenle pratik olarak şu yöntemlerden biri kullanılabilir:
- Her “Sübhânallah” dediğinizde bir parmak hareketi yapmak,
- Parmak uçlarını kullanarak tekrarları takip etmek,
- 33 sayısını tamamlamak için belirlediğiniz basit bir parmak düzeni oluşturmak,
- Sayı yükseldiğinde parmaklarla gruplandırma yapmak.
Burada amaç, parmak hareketini ibadetin önüne geçirmek değil; sayıyı unutmadan zikre devam etmektir.
Örneğin namazdan sonra 33 defa “Sübhânallah” denilecekse, kişinin parmaklarıyla üç ayrı 11'lik grup oluşturması pratik bir yöntem olabilir. Fakat “Peygamberimiz kesin olarak 11-11-11 şeklinde sayardı” demek başka bir iddia olur ve bunun için ayrıca delil gerekir.
Sağ el mi, sol el mi?
Bu konuda da biraz ölçülü olmak gerekiyor.
Ebû Dâvûd 1502'de Abdullah b. Amr'ın rivayetinin bir varyantında Peygamberimizin tesbihi “sağ eliyle” saydığı ifade ediliyor.
Bu yüzden sağ elle zikir saymak, sünnete uygunluk açısından güçlü bir tercih olarak görülüyor.
Fakat buradan “sol elle tesbih çeken kişi günah işlemiş olur” gibi bir sonuç çıkarılmamalıdır. Çünkü konuyla ilgili rivayetlerin lafızları arasında farklılıklar vardır ve fakihler de bu ayrıntıyı farklı şekillerde değerlendirmiştir. Bazı âlimler sağ eli daha faziletli görürken, parmaklarla saymanın kendisini asıl sünnet olarak ele alan yaklaşımlar da vardır.
Dolayısıyla sağ el kullanılabiliyorsa onu tercih etmek güzel bir uygulamadır. Fakat bir insanın sağlık, fiziksel engel, alışkanlık veya başka makul bir sebeple sol elini kullanması üzerinden insanları suçlamak, hadisin ortaya koyduğu temel amacı aşan bir yaklaşım olur.
Tesbih sadece “Sübhânallah” demek midir?
Günlük konuşmada “tesbih çekmek” dediğimizde çoğu zaman “Sübhânallah” ifadesini tekrar etmeyi kastediyoruz. Fakat hadislerde zikir sayımı daha geniş bir çerçevede ele alınıyor.
Mesela Tirmizî'de namazlardan sonra “Sübhânallah”, “Elhamdülillah” ve “Allahu ekber” şeklindeki zikirlerin onar defa söylenmesine ilişkin bir rivayet bulunuyor. Abdullah b. Amr, Resûlullah’ın bunları eliyle saydığını da aktarıyor. Rivayetin toplam hesabında dil ile 150, mizanda ise 1500 şeklinde bir ifade yer alıyor.
Buradaki matematik de aslında basit ama öğretici:
10 × 3 = 30.
Beş vakit namaz üzerinden düşünürsek:
30 × 5 = 150.
Yani her farz namazın ardından bu üç zikri onar defa söyleyen kişi, bir gün içinde toplam 150 tekrar yapmış olur.
Bu örnek bize şunu gösteriyor: Parmakla saymak, yalnızca “33'lük tesbih” uygulamasıyla sınırlı değildir. Peygamberimizin farklı zikirleri belirli sayılarla uyguladığı durumlarda da elini sayım aracı olarak kullandığı rivayet edilmiştir.
Peki namazdan sonra 33-33-34 şeklindeki uygulama nereden geliyor?
Burada başka bir meşhur rivayet devreye giriyor. Kâ'b b. Ucre'den nakledilen rivayette namazların ardından 33 defa tesbih, 33 defa tahmid ve 34 defa tekbirden söz ediliyor. Böylece toplam 100'e ulaşılıyor. Tirmizî'nin ilgili bölümünde bu uygulama yer alıyor.
Hesap şöyle:
33 + 33 + 34 = 100.
Burada dikkat edilmesi gereken şey, “100 defa zikir” ile “Peygamberimiz bunu parmak eklemlerinin şu noktalarına basarak yaptı” iddiasının aynı şey olmadığıdır.
Birincisi hadislerde sayı olarak desteklenebilir. İkincisi için ise ayrıca delil gerekir.
Bence forumlarda bu ayrımın yapılması çok faydalı olur. Çünkü bazen bir uygulamanın kendisi sahih bir sünnete dayanırken, uygulamanın ayrıntıları zaman içerisinde kültürel veya pratik yöntemlere dönüşebiliyor.
Tesbih taşı veya boncuk kullanmak sünnete aykırı mı?