Proje zaman zaman sorunlarla karşılaşıyordu. Bazı kurslara katılım beklenenden düşük kaldı. Birkaç işletme başlangıçta söz verdiği desteği sağlayamadı. Belediye bütçesindeki sınırlamalar bazı çalışmaların ertelenmesine yol açtı.
Bunlar üzerine ekip, başarısızlıkları gizlemek yerine açıkça konuşmaya karar verdi.
"Barış projesi yapıyoruz diye her kararımız doğru olmak zorunda değil," dedi Kemal. "Yanlışlarımızı erken fark edebilirsek daha iyi çözümler geliştirebiliriz."
Zeynep de ekledi:
"İnsanların bize güvenmesi için kusursuz görünmemiz gerekmiyor. Onların karşısında dürüst olmamız ve hatalarımızı düzeltmeye istekli olmamız gerekiyor."
Bu sözler, kasabada yeni bir anlayışın gelişmesine katkı sağladı. Barış artık yalnızca büyük törenlerde anılan bir ideal değildi. Bir bütçenin nasıl hazırlandığında, bir şikâyetin nasıl dinlendiğinde, bir çocuğun eğitim fırsatına nasıl eriştiğinde ve insanların anlaşmazlıkları nasıl çözdüğünde kendini gösteriyordu.
8. BÖLÜM: POZİTİF BARIŞIN TARİHSEL VE TOPLUMSAL KÖKLERİ
Güneydere'nin hikâyesi kurmaca olsa da ortaya koyduğu sorular gerçek dünyanın tarihsel deneyimleriyle yakından ilişkilidir.
İnsanlık tarihi, çatışmaların sona erdirilmesi için yapılan anlaşmalarla doludur. Ateşkesler, barış antlaşmaları ve diplomatik görüşmeler, silahlı çatışmaların durdurulmasında hayati önem taşır. Ancak tarih, bir anlaşmanın imzalanmasının toplumsal huzuru kendiliğinden sağlamadığını da gösterir.
Bir çatışma sona erdikten sonra yerinden edilmiş insanların evlerine dönmesi, temel hizmetlerin yeniden kurulması, mağdurların haklarının korunması, ekonomik hayatın canlandırılması ve topluluklar arasında güvenin yeniden inşa edilmesi gerekebilir.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında uluslararası iş birliğini güçlendirmek amacıyla kurulan Birleşmiş Milletler, insan haklarının evrensel düzeyde tanınması ve uluslararası barışın korunması yönünde önemli bir rol üstlenmiştir. 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, bütün insanların onur ve haklar bakımından özgür ve eşit doğduğu ilkesini ortaya koymuştur.
Daha sonraki yıllarda barış çalışmaları, çatışmaların yalnızca askerî ve diplomatik boyutlarıyla sınırlı kalmaması gerektiğini daha fazla vurgulamıştır. Eğitim, kalkınma, insan hakları, toplumsal cinsiyet eşitliği, demokratik katılım ve hukukun üstünlüğü gibi alanların barışın sürdürülebilirliğiyle ilişkisi daha görünür hâle gelmiştir.
Birleşmiş Milletler'in 2015 yılında kabul ettiği Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları arasında yer alan 16. Amaç da barışçıl ve kapsayıcı toplumların desteklenmesini, adalete erişimin güçlendirilmesini ve etkili, hesap verebilir kurumların geliştirilmesini hedefler.
Bu tarihsel gelişmeler, pozitif barışın yalnızca bireylerin iyi niyetine bırakılabilecek bir konu olmadığını gösterir. Kurumların nasıl çalıştığı, hakların nasıl korunduğu, kaynakların nasıl dağıtıldığı ve toplumdaki farklı grupların nasıl temsil edildiği de önemlidir.
Elbette bütün bu alanlarda ilerleme sağlamak, çatışmaların bir daha hiç yaşanmayacağını garanti etmez. Toplumlar ekonomik krizlerle, siyasi kutuplaşmayla ve yeni anlaşmazlıklarla karşılaşabilir. Önemli olan, sorunları şiddete başvurmadan çözebilecek kurumların ve toplumsal alışkanlıkların güçlendirilmesidir.
Güneydere'deki değişim de bu anlayışa dayanıyordu. Kasabalılar bir gecede kusursuz bir toplum kurmamıştı. Yalnızca sorunları konuşma, karar alma ve çözüm üretme biçimlerini değiştirmeye başlamışlardı.
9. BÖLÜM: BARIŞ BAZEN BİR SORUYLA BAŞLAR
Aradan bir yıl geçti.
Kasabanın bütün sorunları çözülmemişti. Hâlâ iş bulmakta zorlanan gençler vardı. Bazı mahallelerin altyapı ihtiyaçları devam ediyordu. İnsanlar kimi kararlar konusunda anlaşmazlığa düşüyordu.
Fakat önemli değişiklikler yaşanmıştı.
Belediye toplantılarına daha fazla insan katılıyordu. Mahalleler arasındaki ortak çalışmalar artmıştı. Eski fabrikada eğitim alan bazı gençler kendi işlerini kurmaya hazırlanıyordu. Çocuklar için oluşturulan ortak kütüphane, farklı mahallelerden gelen öğrencilerin buluşma noktası hâline gelmişti.
Bir akşam Murat, öğrencileriyle birlikte eski fabrikanın bahçesinde düzenlenen toplantıya katıldı.
Bir yıl önce sorduğu soruyu yeniden hatırlattı:
"Bir yerde savaş çıkmıyorsa orası barış içinde midir?"
Bu kez öğrenciler hemen cevap vermedi.
Sonra içlerinden biri konuştu:
"Öğretmenim, bence barış için yalnızca kavga etmemek yetmez. İnsanların kendilerini güvende hissetmesi, haklarını arayabilmesi ve gelecekle ilgili umut taşıması da gerekir."
Başka bir öğrenci ekledi:
"Bir de herkesin aynı düşünmesi gerekmiyor. Önemli olan, anlaşamadığımızda birbirimizi düşman olarak görmemek."
Murat gülümsedi. Çünkü öğrencileri artık yalnızca bir kavramı ezberlemiyor, onun gündelik hayattaki karşılığını anlamaya çalışıyordu.
O sırada Kemal, Zeynep ve Elif bahçenin diğer tarafında yeni eğitim programını tartışıyordu. Kemal gelecek yılın bütçesini hesaplıyor, Zeynep katılımcıların önerilerini topluyor, Elif ise programların herkes için erişilebilir olup olmadığını değerlendiriyordu.
Farklı yöntemler kullanıyorlardı ama aynı sorunun peşindeydiler:
"Birlikte daha adil ve güvenli bir hayatı nasıl kurabiliriz?"
Belki pozitif barışın en önemli yönü de budur. Barışı yalnızca başımıza gelmesini beklediğimiz güzel bir durum olarak görmemek; onu her gün yeniden oluşturulması gereken ortak bir sorumluluk olarak kabul etmek.
Çünkü bir toplumun gerçek gücü, hiç anlaşmazlık yaşamamasında değil, anlaşmazlıkları insan onurunu koruyarak çözebilmesinde ortaya çıkar.
SON SÖZ: SİZİN YAŞADIĞINIZ YERDE POZİTİF BARIŞ VAR MI?
Güneydere'nin hikâyesi bize bir şeyi hatırlatıyor: Barış, yalnızca silahların susması veya sokakların sessizleşmesi değildir. İnsanların haklarını korkmadan savunabilmesi, adalete ulaşabilmesi, karar süreçlerine katılabilmesi ve farklılıklarına rağmen birbirleriyle güven ilişkisi kurabilmesi de barışın bir parçasıdır.
Negatif barış, doğrudan şiddetin bulunmamasını ifade ederken pozitif barış, şiddeti besleyen koşulların azaltılmasına ve adil bir toplumsal düzenin kurulmasına odaklanır. Bu iki yaklaşım birbirinin alternatifi değildir. Özellikle çatışma yaşayan toplumlarda önce şiddetin durdurulması hayati olabilir; ancak kalıcı barış için daha kapsamlı toplumsal dönüşümler de gerekebilir.
Pozitif barış yalnızca devletlerin, uluslararası kuruluşların veya uzmanların sorumluluğunda değildir. Elbette adil yasalar, güvenilir kurumlar ve etkili kamu politikaları vazgeçilmezdir. Bunun yanında insanların birbirini dinlemesi, ayrımcılığa karşı çıkması, ortak sorunlara çözüm araması ve yanlış kararları barışçıl yollarla değiştirmeye çalışması da önem taşır.
Bir insanın sözünün kesilmediği bir toplantı, bir çocuğun ekonomik koşulları nedeniyle eğitimden mahrum kalmadığı bir okul, engelli bir bireyin kamusal alanlara eşit biçimde erişebilmesi, bir işçinin hakkını ararken korku duymaması veya farklı görüşteki komşuların sorunlarını konuşabilmesi küçük gibi görünebilir. Oysa bu örnekler, pozitif barışın gündelik hayattaki somut karşılıklarıdır.
Şimdi sözü size bırakmak istiyorum.
- Sizce bir toplumda şiddetin olmaması, o toplumun barış içinde yaşadığını söylemek için yeterli midir?
- Ekonomik eşitsizlik, ayrımcılık ve adaletsizlik gibi sorunlar, barış kavramını nasıl etkiler?
- Yaşadığınız çevrede insanların kendilerini daha güvende, eşit ve değerli hissetmesi için hangi değişikliklerin yapılması gerekir?
- Sizce pozitif barışın inşasında bireylerin sorumluluğu nerede başlar, kurumların sorumluluğu nerede devreye girer?
Belki de en önemli soru şudur: Birbirimizle kavga etmediğimiz bir dünyada mı yaşamak istiyoruz, yoksa hiç kimsenin haksızlık karşısında yalnız kalmadığı bir dünya mı kurmak istiyoruz?
Bu iki hedef arasındaki fark, barışa nasıl baktığımızı belirleyebilir.
Kaynakça ve ileri okuma
1. Galtung, Johan (1969). “Violence, Peace, and Peace Research.” Journal of Peace Research, 6(3), 167–191. Negatif ve pozitif barış ile şiddet kavramlarını anlamak için temel akademik çalışmalardan biridir.
2. Birleşmiş Milletler (1948). İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi. İnsan onuru, eşitlik ve temel haklar konusunda temel bir uluslararası belgedir.
3. Birleşmiş Milletler (2015). Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları - Amaç 16: Barış, Adalet ve Güçlü Kurumlar. Barışçıl ve kapsayıcı toplumlar ile hesap verebilir kurumların geliştirilmesine ilişkin hedefleri açıklar.
4. Institute for Economics & Peace. Positive Peace Report. Pozitif barışın toplumsal, ekonomik ve kurumsal boyutlarını değerlendiren rapor serisidir.
Bunlar üzerine ekip, başarısızlıkları gizlemek yerine açıkça konuşmaya karar verdi.
"Barış projesi yapıyoruz diye her kararımız doğru olmak zorunda değil," dedi Kemal. "Yanlışlarımızı erken fark edebilirsek daha iyi çözümler geliştirebiliriz."
Zeynep de ekledi:
"İnsanların bize güvenmesi için kusursuz görünmemiz gerekmiyor. Onların karşısında dürüst olmamız ve hatalarımızı düzeltmeye istekli olmamız gerekiyor."
Bu sözler, kasabada yeni bir anlayışın gelişmesine katkı sağladı. Barış artık yalnızca büyük törenlerde anılan bir ideal değildi. Bir bütçenin nasıl hazırlandığında, bir şikâyetin nasıl dinlendiğinde, bir çocuğun eğitim fırsatına nasıl eriştiğinde ve insanların anlaşmazlıkları nasıl çözdüğünde kendini gösteriyordu.
8. BÖLÜM: POZİTİF BARIŞIN TARİHSEL VE TOPLUMSAL KÖKLERİ
Güneydere'nin hikâyesi kurmaca olsa da ortaya koyduğu sorular gerçek dünyanın tarihsel deneyimleriyle yakından ilişkilidir.
İnsanlık tarihi, çatışmaların sona erdirilmesi için yapılan anlaşmalarla doludur. Ateşkesler, barış antlaşmaları ve diplomatik görüşmeler, silahlı çatışmaların durdurulmasında hayati önem taşır. Ancak tarih, bir anlaşmanın imzalanmasının toplumsal huzuru kendiliğinden sağlamadığını da gösterir.
Bir çatışma sona erdikten sonra yerinden edilmiş insanların evlerine dönmesi, temel hizmetlerin yeniden kurulması, mağdurların haklarının korunması, ekonomik hayatın canlandırılması ve topluluklar arasında güvenin yeniden inşa edilmesi gerekebilir.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında uluslararası iş birliğini güçlendirmek amacıyla kurulan Birleşmiş Milletler, insan haklarının evrensel düzeyde tanınması ve uluslararası barışın korunması yönünde önemli bir rol üstlenmiştir. 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, bütün insanların onur ve haklar bakımından özgür ve eşit doğduğu ilkesini ortaya koymuştur.
Daha sonraki yıllarda barış çalışmaları, çatışmaların yalnızca askerî ve diplomatik boyutlarıyla sınırlı kalmaması gerektiğini daha fazla vurgulamıştır. Eğitim, kalkınma, insan hakları, toplumsal cinsiyet eşitliği, demokratik katılım ve hukukun üstünlüğü gibi alanların barışın sürdürülebilirliğiyle ilişkisi daha görünür hâle gelmiştir.
Birleşmiş Milletler'in 2015 yılında kabul ettiği Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları arasında yer alan 16. Amaç da barışçıl ve kapsayıcı toplumların desteklenmesini, adalete erişimin güçlendirilmesini ve etkili, hesap verebilir kurumların geliştirilmesini hedefler.
Bu tarihsel gelişmeler, pozitif barışın yalnızca bireylerin iyi niyetine bırakılabilecek bir konu olmadığını gösterir. Kurumların nasıl çalıştığı, hakların nasıl korunduğu, kaynakların nasıl dağıtıldığı ve toplumdaki farklı grupların nasıl temsil edildiği de önemlidir.
Elbette bütün bu alanlarda ilerleme sağlamak, çatışmaların bir daha hiç yaşanmayacağını garanti etmez. Toplumlar ekonomik krizlerle, siyasi kutuplaşmayla ve yeni anlaşmazlıklarla karşılaşabilir. Önemli olan, sorunları şiddete başvurmadan çözebilecek kurumların ve toplumsal alışkanlıkların güçlendirilmesidir.
Güneydere'deki değişim de bu anlayışa dayanıyordu. Kasabalılar bir gecede kusursuz bir toplum kurmamıştı. Yalnızca sorunları konuşma, karar alma ve çözüm üretme biçimlerini değiştirmeye başlamışlardı.
9. BÖLÜM: BARIŞ BAZEN BİR SORUYLA BAŞLAR
Aradan bir yıl geçti.
Kasabanın bütün sorunları çözülmemişti. Hâlâ iş bulmakta zorlanan gençler vardı. Bazı mahallelerin altyapı ihtiyaçları devam ediyordu. İnsanlar kimi kararlar konusunda anlaşmazlığa düşüyordu.
Fakat önemli değişiklikler yaşanmıştı.
Belediye toplantılarına daha fazla insan katılıyordu. Mahalleler arasındaki ortak çalışmalar artmıştı. Eski fabrikada eğitim alan bazı gençler kendi işlerini kurmaya hazırlanıyordu. Çocuklar için oluşturulan ortak kütüphane, farklı mahallelerden gelen öğrencilerin buluşma noktası hâline gelmişti.
Bir akşam Murat, öğrencileriyle birlikte eski fabrikanın bahçesinde düzenlenen toplantıya katıldı.
Bir yıl önce sorduğu soruyu yeniden hatırlattı:
"Bir yerde savaş çıkmıyorsa orası barış içinde midir?"
Bu kez öğrenciler hemen cevap vermedi.
Sonra içlerinden biri konuştu:
"Öğretmenim, bence barış için yalnızca kavga etmemek yetmez. İnsanların kendilerini güvende hissetmesi, haklarını arayabilmesi ve gelecekle ilgili umut taşıması da gerekir."
Başka bir öğrenci ekledi:
"Bir de herkesin aynı düşünmesi gerekmiyor. Önemli olan, anlaşamadığımızda birbirimizi düşman olarak görmemek."
Murat gülümsedi. Çünkü öğrencileri artık yalnızca bir kavramı ezberlemiyor, onun gündelik hayattaki karşılığını anlamaya çalışıyordu.
O sırada Kemal, Zeynep ve Elif bahçenin diğer tarafında yeni eğitim programını tartışıyordu. Kemal gelecek yılın bütçesini hesaplıyor, Zeynep katılımcıların önerilerini topluyor, Elif ise programların herkes için erişilebilir olup olmadığını değerlendiriyordu.
Farklı yöntemler kullanıyorlardı ama aynı sorunun peşindeydiler:
"Birlikte daha adil ve güvenli bir hayatı nasıl kurabiliriz?"
Belki pozitif barışın en önemli yönü de budur. Barışı yalnızca başımıza gelmesini beklediğimiz güzel bir durum olarak görmemek; onu her gün yeniden oluşturulması gereken ortak bir sorumluluk olarak kabul etmek.
Çünkü bir toplumun gerçek gücü, hiç anlaşmazlık yaşamamasında değil, anlaşmazlıkları insan onurunu koruyarak çözebilmesinde ortaya çıkar.
SON SÖZ: SİZİN YAŞADIĞINIZ YERDE POZİTİF BARIŞ VAR MI?
Güneydere'nin hikâyesi bize bir şeyi hatırlatıyor: Barış, yalnızca silahların susması veya sokakların sessizleşmesi değildir. İnsanların haklarını korkmadan savunabilmesi, adalete ulaşabilmesi, karar süreçlerine katılabilmesi ve farklılıklarına rağmen birbirleriyle güven ilişkisi kurabilmesi de barışın bir parçasıdır.
Negatif barış, doğrudan şiddetin bulunmamasını ifade ederken pozitif barış, şiddeti besleyen koşulların azaltılmasına ve adil bir toplumsal düzenin kurulmasına odaklanır. Bu iki yaklaşım birbirinin alternatifi değildir. Özellikle çatışma yaşayan toplumlarda önce şiddetin durdurulması hayati olabilir; ancak kalıcı barış için daha kapsamlı toplumsal dönüşümler de gerekebilir.
Pozitif barış yalnızca devletlerin, uluslararası kuruluşların veya uzmanların sorumluluğunda değildir. Elbette adil yasalar, güvenilir kurumlar ve etkili kamu politikaları vazgeçilmezdir. Bunun yanında insanların birbirini dinlemesi, ayrımcılığa karşı çıkması, ortak sorunlara çözüm araması ve yanlış kararları barışçıl yollarla değiştirmeye çalışması da önem taşır.
Bir insanın sözünün kesilmediği bir toplantı, bir çocuğun ekonomik koşulları nedeniyle eğitimden mahrum kalmadığı bir okul, engelli bir bireyin kamusal alanlara eşit biçimde erişebilmesi, bir işçinin hakkını ararken korku duymaması veya farklı görüşteki komşuların sorunlarını konuşabilmesi küçük gibi görünebilir. Oysa bu örnekler, pozitif barışın gündelik hayattaki somut karşılıklarıdır.
Şimdi sözü size bırakmak istiyorum.
- Sizce bir toplumda şiddetin olmaması, o toplumun barış içinde yaşadığını söylemek için yeterli midir?
- Ekonomik eşitsizlik, ayrımcılık ve adaletsizlik gibi sorunlar, barış kavramını nasıl etkiler?
- Yaşadığınız çevrede insanların kendilerini daha güvende, eşit ve değerli hissetmesi için hangi değişikliklerin yapılması gerekir?
- Sizce pozitif barışın inşasında bireylerin sorumluluğu nerede başlar, kurumların sorumluluğu nerede devreye girer?
Belki de en önemli soru şudur: Birbirimizle kavga etmediğimiz bir dünyada mı yaşamak istiyoruz, yoksa hiç kimsenin haksızlık karşısında yalnız kalmadığı bir dünya mı kurmak istiyoruz?
Bu iki hedef arasındaki fark, barışa nasıl baktığımızı belirleyebilir.
Kaynakça ve ileri okuma
1. Galtung, Johan (1969). “Violence, Peace, and Peace Research.” Journal of Peace Research, 6(3), 167–191. Negatif ve pozitif barış ile şiddet kavramlarını anlamak için temel akademik çalışmalardan biridir.
2. Birleşmiş Milletler (1948). İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi. İnsan onuru, eşitlik ve temel haklar konusunda temel bir uluslararası belgedir.
3. Birleşmiş Milletler (2015). Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları - Amaç 16: Barış, Adalet ve Güçlü Kurumlar. Barışçıl ve kapsayıcı toplumlar ile hesap verebilir kurumların geliştirilmesine ilişkin hedefleri açıklar.
4. Institute for Economics & Peace. Positive Peace Report. Pozitif barışın toplumsal, ekonomik ve kurumsal boyutlarını değerlendiren rapor serisidir.