Ceren
New member
Bu durum bizi doğrudan kesişimsellik fikrine götürüyor.
Kesişimsellik: İnsan tek bir kimlikten oluşmaz
Bir kişinin kadın olması, onun deneyimini açıklamak için yeterli değildir. Aynı kişi aynı zamanda düşük gelirli olabilir, göçmen olabilir, engelli olabilir, belirli bir etnik gruba ait olabilir veya kırsal bir bölgede yaşayabilir.
Dolayısıyla “kadınların deneyimi” dediğimizde aslında birbirinden oldukça farklı deneyimleri tek bir başlık altında toplama riski taşıyoruz.
Aynı durum erkekler için de geçerli.
Kesişimsellik yaklaşımı, toplumsal kategorilerin birbirinden bağımsız çalışmadığını ve insanların sosyal konumlarının bu kategorilerin kesişimiyle şekillenebildiğini vurgular. Bilişsel gelişim teorilerinin sosyal farklılıkları daha fazla dikkate alması gerektiğini savunan çağdaş gelişimsel çalışmalar da toplumsal cinsiyet, ırk, sınıf ve diğer sosyal konumların bilgi edinme süreçleriyle birlikte değerlendirilmesini önermektedir.
Postformel düşünce açısından bunun anlamı oldukça önemli.
Bir insanın “gerçeklik” dediği şey, yaşam deneyimlerinden tamamen bağımsız olmayabilir. Daha önce dışlanmış bir grubun üyesi olan kişi, çoğunluk tarafından fark edilmeyen bir problemi görebilir. Buna karşılık toplumda daha avantajlı konumda olan bir kişi, kendi deneyimini evrensel sanabilir.
Postformel düşünce, tam da burada kişinin kendi bakış açısının sınırlarını fark etmesini gerektirebilir.
Toplumsal normlar düşünme biçimimizi nasıl sınırlar?
Toplumsal normlar çoğu zaman görünmezdir. İnsanlar belirli davranışların “normal” olduğunu düşündüklerinde, o davranışların nereden geldiğini sorgulamayabilir.
“Erkek ağlamaz.”
“Kadın çocuk büyütmeyi doğal olarak ister.”
“Başarılı insan çok para kazanır.”
“İyi anne kariyerinden önce ailesini düşünür.”
“Lider dediğin sert olur.”
Bu cümlelerin her biri bir sosyal normu temsil edebilir. Postformel düşünce açısından önemli olan, bu normları otomatik olarak kabul etmek yerine onların hangi koşullarda ortaya çıktığını ve kimlere nasıl sonuçlar doğurduğunu sorgulayabilmektir.
Üstelik bir normu sorgulamak, onun tamamen yanlış olduğunu ilan etmek anlamına gelmez. Daha gelişmiş düşünme biçimi bazen “Bu norm bazı durumlarda işe yarıyor olabilir, fakat herkes için geçerli olmayabilir” diyebilmektir.
Bu da siyah-beyaz düşünceden uzaklaşmayı sağlar.
Postformel düşünce her zaman gelişir mi?
Bence burada en önemli yanlış anlaşılmalardan biri, yaşın otomatik olarak postformel düşünce getirdiğini varsaymak.
Yaşlanmak ile bilişsel açıdan daha karmaşık düşünmek aynı şey değildir.
Postformel düşünce araştırmalarında yetişkinlikte karmaşık düşüncenin gelişebileceği savunulsa da bunun otomatik ve herkes için aynı şekilde gerçekleşen bir süreç olduğu söylenemez. Üstelik postformel düşünceyi ölçmek için kullanılan bazı ölçeklerin psikometrik özellikleri konusunda da sınırlılıklar bulunmaktadır. Örneğin Complex Postformal Thought Questionnaire üzerine yapılan araştırmada ölçeğin güvenilirliği “orta düzeyde” bulunmuş ve postformel düşüncenin birden fazla bileşenden oluştuğu gösterilmiştir.
Bu yüzden “40 yaşındaki biri mutlaka 20 yaşındaki birinden daha postformeldir” gibi bir sonuç çıkarmak doğru olmaz.
İnsanların yaşam deneyimleri, eğitim fırsatları, sosyal ilişkileri ve karşılaştıkları problemlerin çeşitliliği çok daha karmaşık bir tablo oluşturur.
Postformel düşünceyi geliştirmek mümkün mü?
Burada kişisel deneyimimi özellikle ayırmak gerekiyor: Benim bu konuya ilişkin “kişisel deneyimim” doğrudan yaşanmış bir insan deneyimi değil; literatürdeki örnekleri ve araştırmaları değerlendirmeye dayalı bir gözlem. Bu nedenle kişisel yaşantı iddiasında bulunmak yerine araştırmalara dayanmayı daha doğru buluyorum.
Araştırmaların ortaya koyduğu genel çerçeveden hareketle postformel düşünceyi destekleyebilecek bazı sosyal ortamlar düşünülebilir.
Birincisi, insanların fikirlerini değiştirmesine izin veren ortamlar. Bir insan görüşünü değiştirdiğinde bunu “yenilgi” olarak görüyorsa, düşünsel gelişim zorlaşabilir.
İkincisi, farklı deneyimlerle gerçek temas. Sadece farklı gruplar hakkında okumak ile farklı yaşam deneyimlerine sahip insanlarla karşılıklı ve eşit ilişkiler kurmak aynı şey değildir.
Üçüncüsü, belirsizliğe tahammül. Her sosyal problemin tek bir nedeni veya tek bir çözümü olmayabilir.
Dördüncüsü, kişinin kendi konumunu sorgulaması. “Ben bunu neden böyle düşünüyorum?” sorusu bazen “Karşı taraf neden böyle düşünüyor?” sorusundan daha dönüştürücü olabilir.
Özellikle yetişkin eğitimi açısından bu konu önem taşıyor. Irk, sınıf ve toplumsal cinsiyet nedeniyle dışlanmış gruplarla yapılan dönüştürücü öğrenme araştırmaları, uygun eğitim ortamlarının kişilerin bilgi ve anlamlandırma biçimlerinde karmaşıklık yaratabileceğini gösteriyor. Örneğin düşük gelirli ve evsiz kadınlarla yapılan nitel bir çalışmada, bazı katılımcıların zaman içinde daha karmaşık epistemolojik bakış açıları geliştirdiği ve bu dönüşümü yaşamlarının diğer alanlarına taşıdığı bildirilmiştir.
Sonuç: Daha fazla bilgi mi, daha karmaşık düşünme mi?
Postformel düşünceyi benim için ilginç yapan şey, “doğru cevabı bilmek” yerine “karmaşık bir durumda nasıl düşüneceğini bilmek” üzerine kurulması.
Toplumsal cinsiyet, ırk ve sınıf bu nedenle konunun dışında değil, tam merkezinde duruyor. Çünkü insanların karşılaştıkları sorunlar sosyal olarak eşit dağılmıyor. Eğitim olanakları, ekonomik kaynaklar, ayrımcılık deneyimleri, aile sorumlulukları ve sosyal statü, insanların hayat boyunca karşılaştığı bilişsel ve sosyal problemlerin niteliğini değiştirebiliyor.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta şu: Sosyal koşullar bireyin kaderini belirleyen mekanik bir sistem değildir. Aynı koşullarda yaşayan insanlar farklı tepkiler verebilir. Aynı sosyal kimliğe sahip insanlar birbirinden tamamen farklı hayatlar yaşayabilir. Bu nedenle toplumsal faktörleri açıklayıcı değişkenler olarak görmek, onları bireylerin üzerine yapıştırılan sabit etiketlere dönüştürmekten çok daha sağlıklıdır.
Belki de postformel düşüncenin en önemli tarafı tam olarak budur: Kendi açıklamamızın da eksik olabileceğini kabul etmek.
Bir insanın davranışını açıklarken “kadın olduğu için”, “erkek olduğu için”, “zengin olduğu için”, “yoksul olduğu için” veya “şu etnik gruba ait olduğu için” demek kolaydır. Zor olan ise bu kategorilerin birbirleriyle nasıl kesiştiğini, kişinin yaşadığı koşulları ve kendi seçimlerini aynı anda değerlendirebilmektir.
Forum tartışması için sorular
1. Sizce postformel düşüncenin gelişmesinde yaş mı, eğitim mi, yoksa yaşam deneyimleri mi daha belirleyici?
2. Bir insan kendi sosyal konumunun düşüncelerini etkilediğini ne ölçüde fark edebilir?
3. Toplumsal cinsiyet rolleri insanlara yalnızca sınırlar mı getirir, yoksa bazı karmaşık sosyal becerilerin gelişmesine de katkıda bulunabilir mi?
4. Kadınların yaşadığı eşitsizlikleri anlamak ile kadınları yalnızca “mağdur” kimliği üzerinden değerlendirmek arasındaki sınır nerede başlıyor?
5. Erkeklerin toplumsal eşitsizliklere karşı çözüm üretme çabaları hangi noktada etkili olabilir, hangi noktada karşı tarafın deneyimini yeterince dinlemeden yapılan bir müdahaleye dönüşebilir?
6. Irk ve sınıf farklılıklarıyla ilişkili bilişsel sonuçları değerlendirirken sosyal koşullar ile bireysel farklılıkları birbirinden nasıl ayırabiliriz?
7. Kendi düşüncelerimizin arkasındaki toplumsal normları fark ettiğimiz bir an yaşadınız mı?
8. Bir görüşü değiştirmek sizce düşünsel gelişimin göstergesi midir, yoksa bazı durumlarda kişinin kendi değerlerinden vazgeçmesi anlamına da gelebilir mi?
9. Postformel düşünce gerçekten yaşla birlikte gelişen bir bilişsel kapasite mi, yoksa büyük ölçüde farklı insanlarla ve farklı yaşam koşullarıyla karşılaşmanın sonucu mu?
10. Sizce daha adil bir toplum insanların daha karmaşık düşünmesine yardımcı olur mu; yoksa karmaşık düşünen bireyler mi daha adil sosyal yapılar oluşturabilir?
Kaynaklar
- Sinnott, J. D. The Development of Logic in Adulthood: Postformal Thought and Its Applications. Springer.
- Sinnott, J. D. Adult Development: Cognitive Aspects of Thriving Close Relationships. Oxford University Press, 2014.
- Lavallée, M., Gourde, A. ve Rodier, C. “The Impact of Lived Experience on Cognitivoethical Development of Today's Women.” International Journal of Behavioral Development, 1990.
- Cartwright, K. B. ve arkadaşları. “Reliability and validity of the complex postformal thought questionnaire.”
- Zahodne, L. B. ve arkadaşları. “Socioeconomic, health, and psychosocial mediators of racial disparities in cognition in early, middle, and late adulthood.”
- Glei, D. A. ve arkadaşları. “Income, Wealth, and Black-White Disparities in Cognition.”
- Schmitz, A. ve arkadaşları. “Exploring gender disparities in cognitive performance in later life: The role of social participation across European welfare regimes.” Social Science & Medicine, 2026.
Kaynakları metin içinde açıkça eşleştirPostformel düşünce ile bilişsel performansı ayır
Kaynakları metin içinde açıkça eşleştir
Postformel düşünce ile bilişsel performansı ayır
Kişisel deneyim açıklamasını yeniden konumlandır
Kesişimsellik: İnsan tek bir kimlikten oluşmaz
Bir kişinin kadın olması, onun deneyimini açıklamak için yeterli değildir. Aynı kişi aynı zamanda düşük gelirli olabilir, göçmen olabilir, engelli olabilir, belirli bir etnik gruba ait olabilir veya kırsal bir bölgede yaşayabilir.
Dolayısıyla “kadınların deneyimi” dediğimizde aslında birbirinden oldukça farklı deneyimleri tek bir başlık altında toplama riski taşıyoruz.
Aynı durum erkekler için de geçerli.
Kesişimsellik yaklaşımı, toplumsal kategorilerin birbirinden bağımsız çalışmadığını ve insanların sosyal konumlarının bu kategorilerin kesişimiyle şekillenebildiğini vurgular. Bilişsel gelişim teorilerinin sosyal farklılıkları daha fazla dikkate alması gerektiğini savunan çağdaş gelişimsel çalışmalar da toplumsal cinsiyet, ırk, sınıf ve diğer sosyal konumların bilgi edinme süreçleriyle birlikte değerlendirilmesini önermektedir.
Postformel düşünce açısından bunun anlamı oldukça önemli.
Bir insanın “gerçeklik” dediği şey, yaşam deneyimlerinden tamamen bağımsız olmayabilir. Daha önce dışlanmış bir grubun üyesi olan kişi, çoğunluk tarafından fark edilmeyen bir problemi görebilir. Buna karşılık toplumda daha avantajlı konumda olan bir kişi, kendi deneyimini evrensel sanabilir.
Postformel düşünce, tam da burada kişinin kendi bakış açısının sınırlarını fark etmesini gerektirebilir.
Toplumsal normlar düşünme biçimimizi nasıl sınırlar?
Toplumsal normlar çoğu zaman görünmezdir. İnsanlar belirli davranışların “normal” olduğunu düşündüklerinde, o davranışların nereden geldiğini sorgulamayabilir.
“Erkek ağlamaz.”
“Kadın çocuk büyütmeyi doğal olarak ister.”
“Başarılı insan çok para kazanır.”
“İyi anne kariyerinden önce ailesini düşünür.”
“Lider dediğin sert olur.”
Bu cümlelerin her biri bir sosyal normu temsil edebilir. Postformel düşünce açısından önemli olan, bu normları otomatik olarak kabul etmek yerine onların hangi koşullarda ortaya çıktığını ve kimlere nasıl sonuçlar doğurduğunu sorgulayabilmektir.
Üstelik bir normu sorgulamak, onun tamamen yanlış olduğunu ilan etmek anlamına gelmez. Daha gelişmiş düşünme biçimi bazen “Bu norm bazı durumlarda işe yarıyor olabilir, fakat herkes için geçerli olmayabilir” diyebilmektir.
Bu da siyah-beyaz düşünceden uzaklaşmayı sağlar.
Postformel düşünce her zaman gelişir mi?
Bence burada en önemli yanlış anlaşılmalardan biri, yaşın otomatik olarak postformel düşünce getirdiğini varsaymak.
Yaşlanmak ile bilişsel açıdan daha karmaşık düşünmek aynı şey değildir.
Postformel düşünce araştırmalarında yetişkinlikte karmaşık düşüncenin gelişebileceği savunulsa da bunun otomatik ve herkes için aynı şekilde gerçekleşen bir süreç olduğu söylenemez. Üstelik postformel düşünceyi ölçmek için kullanılan bazı ölçeklerin psikometrik özellikleri konusunda da sınırlılıklar bulunmaktadır. Örneğin Complex Postformal Thought Questionnaire üzerine yapılan araştırmada ölçeğin güvenilirliği “orta düzeyde” bulunmuş ve postformel düşüncenin birden fazla bileşenden oluştuğu gösterilmiştir.
Bu yüzden “40 yaşındaki biri mutlaka 20 yaşındaki birinden daha postformeldir” gibi bir sonuç çıkarmak doğru olmaz.
İnsanların yaşam deneyimleri, eğitim fırsatları, sosyal ilişkileri ve karşılaştıkları problemlerin çeşitliliği çok daha karmaşık bir tablo oluşturur.
Postformel düşünceyi geliştirmek mümkün mü?
Burada kişisel deneyimimi özellikle ayırmak gerekiyor: Benim bu konuya ilişkin “kişisel deneyimim” doğrudan yaşanmış bir insan deneyimi değil; literatürdeki örnekleri ve araştırmaları değerlendirmeye dayalı bir gözlem. Bu nedenle kişisel yaşantı iddiasında bulunmak yerine araştırmalara dayanmayı daha doğru buluyorum.
Araştırmaların ortaya koyduğu genel çerçeveden hareketle postformel düşünceyi destekleyebilecek bazı sosyal ortamlar düşünülebilir.
Birincisi, insanların fikirlerini değiştirmesine izin veren ortamlar. Bir insan görüşünü değiştirdiğinde bunu “yenilgi” olarak görüyorsa, düşünsel gelişim zorlaşabilir.
İkincisi, farklı deneyimlerle gerçek temas. Sadece farklı gruplar hakkında okumak ile farklı yaşam deneyimlerine sahip insanlarla karşılıklı ve eşit ilişkiler kurmak aynı şey değildir.
Üçüncüsü, belirsizliğe tahammül. Her sosyal problemin tek bir nedeni veya tek bir çözümü olmayabilir.
Dördüncüsü, kişinin kendi konumunu sorgulaması. “Ben bunu neden böyle düşünüyorum?” sorusu bazen “Karşı taraf neden böyle düşünüyor?” sorusundan daha dönüştürücü olabilir.
Özellikle yetişkin eğitimi açısından bu konu önem taşıyor. Irk, sınıf ve toplumsal cinsiyet nedeniyle dışlanmış gruplarla yapılan dönüştürücü öğrenme araştırmaları, uygun eğitim ortamlarının kişilerin bilgi ve anlamlandırma biçimlerinde karmaşıklık yaratabileceğini gösteriyor. Örneğin düşük gelirli ve evsiz kadınlarla yapılan nitel bir çalışmada, bazı katılımcıların zaman içinde daha karmaşık epistemolojik bakış açıları geliştirdiği ve bu dönüşümü yaşamlarının diğer alanlarına taşıdığı bildirilmiştir.
Sonuç: Daha fazla bilgi mi, daha karmaşık düşünme mi?
Postformel düşünceyi benim için ilginç yapan şey, “doğru cevabı bilmek” yerine “karmaşık bir durumda nasıl düşüneceğini bilmek” üzerine kurulması.
Toplumsal cinsiyet, ırk ve sınıf bu nedenle konunun dışında değil, tam merkezinde duruyor. Çünkü insanların karşılaştıkları sorunlar sosyal olarak eşit dağılmıyor. Eğitim olanakları, ekonomik kaynaklar, ayrımcılık deneyimleri, aile sorumlulukları ve sosyal statü, insanların hayat boyunca karşılaştığı bilişsel ve sosyal problemlerin niteliğini değiştirebiliyor.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta şu: Sosyal koşullar bireyin kaderini belirleyen mekanik bir sistem değildir. Aynı koşullarda yaşayan insanlar farklı tepkiler verebilir. Aynı sosyal kimliğe sahip insanlar birbirinden tamamen farklı hayatlar yaşayabilir. Bu nedenle toplumsal faktörleri açıklayıcı değişkenler olarak görmek, onları bireylerin üzerine yapıştırılan sabit etiketlere dönüştürmekten çok daha sağlıklıdır.
Belki de postformel düşüncenin en önemli tarafı tam olarak budur: Kendi açıklamamızın da eksik olabileceğini kabul etmek.
Bir insanın davranışını açıklarken “kadın olduğu için”, “erkek olduğu için”, “zengin olduğu için”, “yoksul olduğu için” veya “şu etnik gruba ait olduğu için” demek kolaydır. Zor olan ise bu kategorilerin birbirleriyle nasıl kesiştiğini, kişinin yaşadığı koşulları ve kendi seçimlerini aynı anda değerlendirebilmektir.
Forum tartışması için sorular
1. Sizce postformel düşüncenin gelişmesinde yaş mı, eğitim mi, yoksa yaşam deneyimleri mi daha belirleyici?
2. Bir insan kendi sosyal konumunun düşüncelerini etkilediğini ne ölçüde fark edebilir?
3. Toplumsal cinsiyet rolleri insanlara yalnızca sınırlar mı getirir, yoksa bazı karmaşık sosyal becerilerin gelişmesine de katkıda bulunabilir mi?
4. Kadınların yaşadığı eşitsizlikleri anlamak ile kadınları yalnızca “mağdur” kimliği üzerinden değerlendirmek arasındaki sınır nerede başlıyor?
5. Erkeklerin toplumsal eşitsizliklere karşı çözüm üretme çabaları hangi noktada etkili olabilir, hangi noktada karşı tarafın deneyimini yeterince dinlemeden yapılan bir müdahaleye dönüşebilir?
6. Irk ve sınıf farklılıklarıyla ilişkili bilişsel sonuçları değerlendirirken sosyal koşullar ile bireysel farklılıkları birbirinden nasıl ayırabiliriz?
7. Kendi düşüncelerimizin arkasındaki toplumsal normları fark ettiğimiz bir an yaşadınız mı?
8. Bir görüşü değiştirmek sizce düşünsel gelişimin göstergesi midir, yoksa bazı durumlarda kişinin kendi değerlerinden vazgeçmesi anlamına da gelebilir mi?
9. Postformel düşünce gerçekten yaşla birlikte gelişen bir bilişsel kapasite mi, yoksa büyük ölçüde farklı insanlarla ve farklı yaşam koşullarıyla karşılaşmanın sonucu mu?
10. Sizce daha adil bir toplum insanların daha karmaşık düşünmesine yardımcı olur mu; yoksa karmaşık düşünen bireyler mi daha adil sosyal yapılar oluşturabilir?
Kaynaklar
- Sinnott, J. D. The Development of Logic in Adulthood: Postformal Thought and Its Applications. Springer.
- Sinnott, J. D. Adult Development: Cognitive Aspects of Thriving Close Relationships. Oxford University Press, 2014.
- Lavallée, M., Gourde, A. ve Rodier, C. “The Impact of Lived Experience on Cognitivoethical Development of Today's Women.” International Journal of Behavioral Development, 1990.
- Cartwright, K. B. ve arkadaşları. “Reliability and validity of the complex postformal thought questionnaire.”
- Zahodne, L. B. ve arkadaşları. “Socioeconomic, health, and psychosocial mediators of racial disparities in cognition in early, middle, and late adulthood.”
- Glei, D. A. ve arkadaşları. “Income, Wealth, and Black-White Disparities in Cognition.”
- Schmitz, A. ve arkadaşları. “Exploring gender disparities in cognitive performance in later life: The role of social participation across European welfare regimes.” Social Science & Medicine, 2026.
Kaynakları metin içinde açıkça eşleştirPostformel düşünce ile bilişsel performansı ayır
Kaynakları metin içinde açıkça eşleştir
Postformel düşünce ile bilişsel performansı ayır
Kişisel deneyim açıklamasını yeniden konumlandır