Ceren
New member
Romatizma Nasıl Bulaşır? Bir Mahallede Başlayan Hikâye, Yıllardır Taşınan Bir Yanlış Anlama
Geçenlerde eski bir mahalle kahvesinde başlayan sohbet, beni romatizma hakkında bildiğimizi sandığımız pek çok şeyi yeniden düşünmeye yöneltti. Aslında her şey, yıllardır aynı mahallede yaşayan üç arkadaşın bir araya gelmesiyle başladı. Emekli öğretmen Hasan, hemşirelikten emekli olan eşi Aylin ve oto tamircisi Murat, yağmurlu bir sonbahar akşamında çaylarını yudumlarken konu dönüp dolaşıp eklem ağrılarına geldi.
Hasan, elindeki çay bardağını masaya bırakıp içini çekti.
“Bizim komşunun oğlu romatizma olmuş. Evlerinde herkes birbirinden uzak duruyormuş. İnsan ister istemez düşünüyor, acaba aynı evde yaşamakla bulaşır mı?”
Murat hemen telefonunu çıkardı. Birkaç dakika içinde hastalığın nedenlerini, belirtilerini ve tedavi seçeneklerini araştırmaya başlamıştı. Aylin ise komşularının yaşadığı endişeyi düşünüyordu. Ona göre mesele yalnızca hastalığın ne olduğu değildi; insanların hastalık karşısında nasıl korktuğu ve birbirlerine nasıl davrandığı da önemliydi.
O akşamki sohbet, yalnızca üç kişinin konuşması olarak kalmadı. Mahallede yıllardır dolaşan yanlış bilgilerin, ailelerin sessiz korkularının ve bazen iyi niyetle söylenen ama insanları yalnızlaştıran sözlerin hikâyesine dönüştü.
Peki, gerçekten romatizma bulaşıcı mıydı? Bir insanın elini tutmak, aynı sofrada yemek yemek veya aynı evde yaşamak romatizmaya neden olabilir miydi?
1. BÖLÜM: ROMATİZMA DENİLEN ŞEY TAM OLARAK NEDİR?
Murat araştırmasını bitirince telefonunu masanın ortasına koydu.
“Önce şunu ayıralım,” dedi. “Romatizma tek bir hastalığın adı değil. Birbirinden farklı pek çok hastalığı anlatmak için kullanılan genel bir ifade.”
Bu, hikâyenin ilk önemli noktasıydı. Halk arasında romatizma denildiğinde genellikle dizlerde, ellerde, omuzlarda veya belde ağrı anlaşılır. Oysa romatizmal hastalıklar; eklemleri, kasları, tendonları, bağ dokularını ve bazı durumlarda iç organları etkileyebilen çok sayıda farklı rahatsızlığı kapsar.
Örneğin osteoartrit, eklem kıkırdağı ve çevresindeki yapıların zamanla değişmesiyle ilişkilidir. Romatoid artrit ise bağışıklık sisteminin eklem dokularına saldırdığı otoimmün bir hastalıktır. Ankilozan spondilit, özellikle omurga ve leğen kemiği çevresindeki eklemleri etkileyebilir. Gut hastalığında ise ürik asit kristallerinin eklemlerde birikmesi iltihaplı ataklara yol açabilir.
Murat, araştırdığı bilgileri kendi yöntemince sınıflandırmıştı. Önce hastalık türlerini belirlemiş, ardından nedenlerini ve bulaşıcılık ihtimalini ayrı ayrı incelemişti. Onun çözüm odaklı yaklaşımı, konuşmanın dağılmasını önlüyordu.
Aylin ise farklı bir ayrıntıya dikkat çekti:
“İnsanlar ağrının nedenini bilmeyince birbirinden duyduklarına inanıyor. Birinin dizleri ağrıyorsa hemen soğukta kaldığı söyleniyor. Bir başkasının elleri şişiyorsa yaşlılığa bağlanıyor. Bazen de hastalık bulaşır diye insanlardan uzak duruluyor. Oysa kişinin ne yaşadığını anlamadan karar veremeyiz.”
Hasan başını salladı. Yıllarca öğrencilere ders anlatmıştı ama sağlık konusunda bildiği birçok şeyin aslında kulaktan dolma olduğunu fark ediyordu.
Buradan çıkarılabilecek ilk sonuç şuydu: Romatizma, tek bir nedeni veya tek bir seyri olan hastalıklar bütünü değildir. Bu nedenle “Romatizma nasıl bulaşır?” sorusuna cevap verirken hangi hastalıktan söz edildiğini anlamak gerekir.
2. BÖLÜM: AYNI EVDE YAŞAMAK ROMATİZMA YAPAR MI?
Ertesi sabah Aylin, komşuları Fatma Hanım'ı ziyarete gitti. Fatma Hanım'ın kızı Elif, birkaç hafta önce romatoid artrit tanısı almıştı. Ailedeki herkes yeni duruma alışmaya çalışıyordu. Elif'in küçük yeğeni bile teyzesinin elini tutarsa hastalanıp hastalanmayacağını sormuştu.
Aylin kapıdan içeri girdiğinde Fatma Hanım mutfakta kahvaltı hazırlıyordu.
“Eskiden hep birlikte otururduk,” dedi Fatma Hanım. “Şimdi bazı akrabalarımız dikkatli olmamız gerektiğini söylüyor. Kızımın hastalığı bize geçer mi diye korkuyoruz.”
Aylin sakin bir şekilde cevap verdi:
“Romatoid artrit bulaşıcı bir hastalık değil. Elif'le aynı evde yaşamak, ona sarılmak, aynı tabaktan yemek yemek veya elini tutmak romatoid artrite yakalanmanıza neden olmaz.”
Bu cümle, evdeki gerginliği bir anda ortadan kaldırmadı ama herkesin rahatça soru sormasına yardımcı oldu.
Romatoid artrit gibi otoimmün romatizmal hastalıklarda bağışıklık sisteminin çalışma biçimi, genetik yatkınlık ve çevresel etkenler rol oynayabilir. Sigara kullanımı, bazı kişilerde romatoid artrit gelişme riskiyle ilişkilidir. Ancak hastalığın tek bir nedeni yoktur ve aynı risk etkenlerine maruz kalan herkes bu hastalığa yakalanmaz.
Burada önemli bir ayrım bulunur: Bir hastalığın ortaya çıkmasında bazı çevresel etkenlerin rol oynaması, hastalığın insandan insana bulaştığı anlamına gelmez.
Örneğin aile bireylerinde benzer rahatsızlıkların görülmesi, mutlaka bir kişinin hastalığı diğerine geçirdiğini göstermez. Aile üyeleri ortak genetik özelliklere veya benzer çevresel koşullara sahip olabilir. Bu nedenle aile öyküsü, bulaşma kanıtı olarak değerlendirilmemelidir.
Murat da akşam mahalledeki sohbet sırasında bu ayrımı şöyle anlattı:
“Bir şeyin aynı ailede birkaç kişide görülmesiyle bir kişiden diğerine geçmesi farklı şeyler. Önce hangi mekanizmanın söz konusu olduğunu anlamamız gerekiyor.”
Hasan gülümseyerek karşılık verdi:
“Demek ki bazen korktuğumuz şeyin kendisinden çok, onun hakkında bilmediğimiz şeyler bizi yoruyor.”
Sizce de öyle değil mi? Bir hastalık hakkında yeterince bilgi sahibi olmadığımızda, belirsizliği başkalarından uzak durarak gidermeye çalışabiliyoruz. Oysa doğru bilgi, insanları birbirinden ayırmak yerine birbirine yaklaştırabilir.
3. BÖLÜM: PEKİ, BAZI ENFEKSİYONLAR ROMATİZMAYLA İLİŞKİLİ OLABİLİR Mİ?
Murat'ın araştırmasında dikkatini çeken bir başka bilgi vardı. Bazı enfeksiyonların eklemlerde ağrıya veya iltihaplanmaya neden olabildiğini öğrenmişti.
“Öyleyse romatizma hiç mi bulaşmaz?” diye sordu Hasan.
Murat bu kez daha dikkatli konuştu.
“Bütün romatizmal hastalıklar için tek bir cevap vermek doğru olmaz. Bazı enfeksiyonlar eklem belirtilerine yol açabiliyor. Ama bu, romatoid artritin veya bütün romatizmal hastalıkların bulaşıcı olduğu anlamına gelmiyor.”
Gerçekten de bazı enfeksiyonlar eklemleri doğrudan etkileyebilir veya enfeksiyon sonrasında bağışıklık sisteminin verdiği yanıt nedeniyle eklem iltihabı gelişebilir. Örneğin bazı bağırsak ya da ürogenital sistem enfeksiyonlarından sonra reaktif artrit ortaya çıkabilir. Akut romatizmal ateş ise genellikle A grubu streptokok bakterisinin neden olduğu boğaz enfeksiyonundan sonra gelişebilen, bağışıklık yanıtıyla ilişkili bir hastalıktır.
Burada birbirinden ayrılması gereken iki durum vardır: Enfeksiyonun kendisi bulaşıcı olabilir; ancak enfeksiyondan sonra ortaya çıkan eklem veya bağ dokusu sorunu aynı şekilde insandan insana geçmez.
Örneğin streptokok boğaz enfeksiyonu kişiden kişiye yayılabilir. Fakat bu enfeksiyonu geçiren herkes akut romatizmal ateş geliştirmez. Hastalığın gelişmesinde kişinin bağışıklık yanıtı, yatkınlığı ve uygun tedavi alıp almaması gibi etkenler önemlidir.
Geçenlerde eski bir mahalle kahvesinde başlayan sohbet, beni romatizma hakkında bildiğimizi sandığımız pek çok şeyi yeniden düşünmeye yöneltti. Aslında her şey, yıllardır aynı mahallede yaşayan üç arkadaşın bir araya gelmesiyle başladı. Emekli öğretmen Hasan, hemşirelikten emekli olan eşi Aylin ve oto tamircisi Murat, yağmurlu bir sonbahar akşamında çaylarını yudumlarken konu dönüp dolaşıp eklem ağrılarına geldi.
Hasan, elindeki çay bardağını masaya bırakıp içini çekti.
“Bizim komşunun oğlu romatizma olmuş. Evlerinde herkes birbirinden uzak duruyormuş. İnsan ister istemez düşünüyor, acaba aynı evde yaşamakla bulaşır mı?”
Murat hemen telefonunu çıkardı. Birkaç dakika içinde hastalığın nedenlerini, belirtilerini ve tedavi seçeneklerini araştırmaya başlamıştı. Aylin ise komşularının yaşadığı endişeyi düşünüyordu. Ona göre mesele yalnızca hastalığın ne olduğu değildi; insanların hastalık karşısında nasıl korktuğu ve birbirlerine nasıl davrandığı da önemliydi.
O akşamki sohbet, yalnızca üç kişinin konuşması olarak kalmadı. Mahallede yıllardır dolaşan yanlış bilgilerin, ailelerin sessiz korkularının ve bazen iyi niyetle söylenen ama insanları yalnızlaştıran sözlerin hikâyesine dönüştü.
Peki, gerçekten romatizma bulaşıcı mıydı? Bir insanın elini tutmak, aynı sofrada yemek yemek veya aynı evde yaşamak romatizmaya neden olabilir miydi?
1. BÖLÜM: ROMATİZMA DENİLEN ŞEY TAM OLARAK NEDİR?
Murat araştırmasını bitirince telefonunu masanın ortasına koydu.
“Önce şunu ayıralım,” dedi. “Romatizma tek bir hastalığın adı değil. Birbirinden farklı pek çok hastalığı anlatmak için kullanılan genel bir ifade.”
Bu, hikâyenin ilk önemli noktasıydı. Halk arasında romatizma denildiğinde genellikle dizlerde, ellerde, omuzlarda veya belde ağrı anlaşılır. Oysa romatizmal hastalıklar; eklemleri, kasları, tendonları, bağ dokularını ve bazı durumlarda iç organları etkileyebilen çok sayıda farklı rahatsızlığı kapsar.
Örneğin osteoartrit, eklem kıkırdağı ve çevresindeki yapıların zamanla değişmesiyle ilişkilidir. Romatoid artrit ise bağışıklık sisteminin eklem dokularına saldırdığı otoimmün bir hastalıktır. Ankilozan spondilit, özellikle omurga ve leğen kemiği çevresindeki eklemleri etkileyebilir. Gut hastalığında ise ürik asit kristallerinin eklemlerde birikmesi iltihaplı ataklara yol açabilir.
Murat, araştırdığı bilgileri kendi yöntemince sınıflandırmıştı. Önce hastalık türlerini belirlemiş, ardından nedenlerini ve bulaşıcılık ihtimalini ayrı ayrı incelemişti. Onun çözüm odaklı yaklaşımı, konuşmanın dağılmasını önlüyordu.
Aylin ise farklı bir ayrıntıya dikkat çekti:
“İnsanlar ağrının nedenini bilmeyince birbirinden duyduklarına inanıyor. Birinin dizleri ağrıyorsa hemen soğukta kaldığı söyleniyor. Bir başkasının elleri şişiyorsa yaşlılığa bağlanıyor. Bazen de hastalık bulaşır diye insanlardan uzak duruluyor. Oysa kişinin ne yaşadığını anlamadan karar veremeyiz.”
Hasan başını salladı. Yıllarca öğrencilere ders anlatmıştı ama sağlık konusunda bildiği birçok şeyin aslında kulaktan dolma olduğunu fark ediyordu.
Buradan çıkarılabilecek ilk sonuç şuydu: Romatizma, tek bir nedeni veya tek bir seyri olan hastalıklar bütünü değildir. Bu nedenle “Romatizma nasıl bulaşır?” sorusuna cevap verirken hangi hastalıktan söz edildiğini anlamak gerekir.
2. BÖLÜM: AYNI EVDE YAŞAMAK ROMATİZMA YAPAR MI?
Ertesi sabah Aylin, komşuları Fatma Hanım'ı ziyarete gitti. Fatma Hanım'ın kızı Elif, birkaç hafta önce romatoid artrit tanısı almıştı. Ailedeki herkes yeni duruma alışmaya çalışıyordu. Elif'in küçük yeğeni bile teyzesinin elini tutarsa hastalanıp hastalanmayacağını sormuştu.
Aylin kapıdan içeri girdiğinde Fatma Hanım mutfakta kahvaltı hazırlıyordu.
“Eskiden hep birlikte otururduk,” dedi Fatma Hanım. “Şimdi bazı akrabalarımız dikkatli olmamız gerektiğini söylüyor. Kızımın hastalığı bize geçer mi diye korkuyoruz.”
Aylin sakin bir şekilde cevap verdi:
“Romatoid artrit bulaşıcı bir hastalık değil. Elif'le aynı evde yaşamak, ona sarılmak, aynı tabaktan yemek yemek veya elini tutmak romatoid artrite yakalanmanıza neden olmaz.”
Bu cümle, evdeki gerginliği bir anda ortadan kaldırmadı ama herkesin rahatça soru sormasına yardımcı oldu.
Romatoid artrit gibi otoimmün romatizmal hastalıklarda bağışıklık sisteminin çalışma biçimi, genetik yatkınlık ve çevresel etkenler rol oynayabilir. Sigara kullanımı, bazı kişilerde romatoid artrit gelişme riskiyle ilişkilidir. Ancak hastalığın tek bir nedeni yoktur ve aynı risk etkenlerine maruz kalan herkes bu hastalığa yakalanmaz.
Burada önemli bir ayrım bulunur: Bir hastalığın ortaya çıkmasında bazı çevresel etkenlerin rol oynaması, hastalığın insandan insana bulaştığı anlamına gelmez.
Örneğin aile bireylerinde benzer rahatsızlıkların görülmesi, mutlaka bir kişinin hastalığı diğerine geçirdiğini göstermez. Aile üyeleri ortak genetik özelliklere veya benzer çevresel koşullara sahip olabilir. Bu nedenle aile öyküsü, bulaşma kanıtı olarak değerlendirilmemelidir.
Murat da akşam mahalledeki sohbet sırasında bu ayrımı şöyle anlattı:
“Bir şeyin aynı ailede birkaç kişide görülmesiyle bir kişiden diğerine geçmesi farklı şeyler. Önce hangi mekanizmanın söz konusu olduğunu anlamamız gerekiyor.”
Hasan gülümseyerek karşılık verdi:
“Demek ki bazen korktuğumuz şeyin kendisinden çok, onun hakkında bilmediğimiz şeyler bizi yoruyor.”
Sizce de öyle değil mi? Bir hastalık hakkında yeterince bilgi sahibi olmadığımızda, belirsizliği başkalarından uzak durarak gidermeye çalışabiliyoruz. Oysa doğru bilgi, insanları birbirinden ayırmak yerine birbirine yaklaştırabilir.
3. BÖLÜM: PEKİ, BAZI ENFEKSİYONLAR ROMATİZMAYLA İLİŞKİLİ OLABİLİR Mİ?
Murat'ın araştırmasında dikkatini çeken bir başka bilgi vardı. Bazı enfeksiyonların eklemlerde ağrıya veya iltihaplanmaya neden olabildiğini öğrenmişti.
“Öyleyse romatizma hiç mi bulaşmaz?” diye sordu Hasan.
Murat bu kez daha dikkatli konuştu.
“Bütün romatizmal hastalıklar için tek bir cevap vermek doğru olmaz. Bazı enfeksiyonlar eklem belirtilerine yol açabiliyor. Ama bu, romatoid artritin veya bütün romatizmal hastalıkların bulaşıcı olduğu anlamına gelmiyor.”
Gerçekten de bazı enfeksiyonlar eklemleri doğrudan etkileyebilir veya enfeksiyon sonrasında bağışıklık sisteminin verdiği yanıt nedeniyle eklem iltihabı gelişebilir. Örneğin bazı bağırsak ya da ürogenital sistem enfeksiyonlarından sonra reaktif artrit ortaya çıkabilir. Akut romatizmal ateş ise genellikle A grubu streptokok bakterisinin neden olduğu boğaz enfeksiyonundan sonra gelişebilen, bağışıklık yanıtıyla ilişkili bir hastalıktır.
Burada birbirinden ayrılması gereken iki durum vardır: Enfeksiyonun kendisi bulaşıcı olabilir; ancak enfeksiyondan sonra ortaya çıkan eklem veya bağ dokusu sorunu aynı şekilde insandan insana geçmez.
Örneğin streptokok boğaz enfeksiyonu kişiden kişiye yayılabilir. Fakat bu enfeksiyonu geçiren herkes akut romatizmal ateş geliştirmez. Hastalığın gelişmesinde kişinin bağışıklık yanıtı, yatkınlığı ve uygun tedavi alıp almaması gibi etkenler önemlidir.